زمینه و هدف: کیفیت محیط ساخته‌شده خانه‌های سالمندان می‌تواند بر استقلال، حس خانه و تعلق مکانی سالمندان دارای ناتوانی اثرگذار باشد. هدف پژوهش، واکاوی تجربه زیسته این سالمندان از محیط ساخته‌شده خانه‌های سالمندان تبریز بود.

روش بررسی: این مطالعه کیفی با رویکرد پدیدارشناسی تفسیری در چهار خانه سالمندان تبریز انجام شد. نمونه‌گیری هدفمند تا اشباع داده‌ها ادامه یافت. معیارهای ورود شامل اقامت در مرکز، وجود محدودیت جسمی، حسی، شناختی یا روانی مؤثر بر تجربه روزمره یا نیاز به حمایت، توانایی گفت‌وگوی معنادار و رضایت آگاهانه بود. در مجموع، ۲۶ مصاحبه با ۲۲ ساکن (۱۳ زن و ۹ مرد) و چهار مسئول فنی انجام شد. داده‌ها با مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته گردآوری و با تحلیل مضمون شش‌مرحله‌ای براون و کلارک تحلیل شدند.

یافته‌ها: سه مضمون اصلی «دسترسی‌پذیری محیط ساخته‌شده»، «حس خانه» و «تعلق مکانی» استخراج شد. دسترسی‌پذیری با مسیریابی و حرکت‌پذیری، ایمنی و تجهیزات، نور و رنگ، امکان تغییر محیط و فضای شخصی مرتبط بود. حس خانه با خانه پیشین، حریم خصوصی، عناصر خانگی و طبیعت و تعلق مکانی با سازگاری، روابط، خلوت و فضاهای تعامل‌پذیر پیوند داشت. حوزه‌های نوپدید شامل نحوه ورود و نقش خانواده، سلامت روان و ادراک زمان، و غذا و فعالیت‌های جمعی بود.

نتیجه‌گیری: تجربه ساکنان نشان داد پاسخ‌گویی محیط اقامتی فراتر از رفع موانع کالبدی بود و اختیار، حریم، شخصی‌سازی، ارتباط با طبیعت و فرصت‌های تعامل و خلوت در شکل‌گیری حس خانه و تعلق مکانی اهمیت داشتند. طراحی کاربرمحور و دسترس‌پذیر می‌تواند استقلال و کیفیت تجربه زیسته را تقویت کند.